Biznes w cieniu holocaustu
O niemieckich obozach wiemy już bardzo dużo, ale wciąż istnieją białe plamy, które skrupulatni badacze starają się wypełniać wiedzą. Historyk z Nakła, Mariusz Gratkowski przyjrzał się uważnie postaci Fritza Emila Schultza – przedsiębiorcy, który na kontrakcie z Wehrmachtem, dającym mu dostęp do niewolniczej siły roboczej, zbudował potężne imperium.
„Biznes w cieniu holocaustu. Działalność Fritza Emila Schultza na tle eksploatacji gospodarczej i ludobójstwa III Rzeszy Niemieckiej na terenie okupowanych ziem polskich”, bo tak brzmi pełny tytuł książki Mariusza Gratkowskiego, to zwięzła opowieść o człowieku, który jeszcze w latach trzydziestych był istotnym graczem na gdańskim rynku kuśnierskim. Wypłynął na szerokie wody dopiero po inwazji Niemiec na Polskę. Schultz zarobił ogromne pieniądze wykorzystując niewolniczą pracę Żydów i Polaków w warszawskim getcie, w Trawnikach, Stutthofie i Potulicach. Gwoli sprawiedliwości autor cytuje wypowiedzi byłych więźniów, którzy nazywają go „najprzyzwoitszym z Niemców w getcie”. Trudno jednak nie widzieć pełnego obrazu: przedsiębiorcy, który dla własnego zysku wykorzystywał więźniów.
Opracowanie Mariusza Gratkowskiego to dobra, uczciwa opowieść o człowieku, który bezwzględnie wykorzystał okazję do zarobku, nie licząc się z kwestiami etycznymi. Nie zdradzę chyba zbyt wiele jeśli powiem, że po wojnie nie stała mu się krzywda, bez szwanku przeszedł proces denazyfikacyjny, nie sformułowano wobec niego żadnych oskarżeń. Schultz zmarł w roku 1964. Blisko dwadzieścia lat po upadku III Rzeszy. Trochę mi brakuje informacji o tym, jak spędził ten czas. Dalej prowadził firmę? Żył z fortuny zarobionej na niewolniczej pracy? Tego się z książki nie dowiemy.
„Biznes w cieniu holocaustu” to ważne opracowanie, które pomaga nam zrozumieć, jak była możliwa III Rzesza, jak były możliwe getta i obozy. I pokazuje, że odpowiedzialność za nazistowskie piekło spoczywa nie tylko na jego architektach i bezpośrednich wykonawcach, ale także na tych, którzy szeroko korzystali z uprzywilejowanej pozycji nadludzi.
Mariusz Gratkowski, „Biznes w cieniu holocaustu”, Wydawnictwo Brda, Bydgoszcz 2026
